---

مقدمه

اعتیاد از جمله پدیده‌های اجتماعی است که نمی‌توان به سادگی به آن شناخت پیدا کرد و دارای پیچیدگی‌های مخصوص به خودش است. فرهنگ عمید کلمه اعتیاد را اینگونه تعریف می‌کند: «وابستگی به بعضی مواد، از قبیل تریاک، مرفین، هروئین، حشیش، الکل، و مانندِ آن، به علت مداومت در استعمال.»[1] اما سازمان بهداشت جهانی مفهوم اعتیاد را چنین تعریف می‌کند: «حالت سرمستی مزمنی که بر اثر استفاده مکرر از مواد مخدر و محرک (طبیعی یا مصنوعی) در فرد و جامعه اختلال ایجاد می‌کند.»[2] پژوهشگران معتقدند همچنان که کوه یخ فقط یک دهم آن قابل مشاهده است و نود درصد آن که خطرناک‌تر می‌باشد در زیر آب پنهان است، در مورد اعتیاد نیز بخش قابل توجهی از این معضل در جامعه قابل مشاهده نیست.[3] صورت پنهان اعتیاد می‌تواند ضربات جبران ناپذیری بر بدنه جامعه وارد کند.[4] بسیاری از خانواده‌های درگیر با این بیماری به دلایل مختلف حاضر نیستند در پی درمان برآیند. اما آنهایی که می‌خواهند اقدام کنند نیز، بعضاً نمی‌دانند چگونه و از چه مسیری می‌توانند از این بیماری خلاص شوند.

متاسفانه طی ده‌های اخیر، همیشه آمار معتادان در ایران سیر صعودی داشته است.[5] رشد این معضل باعث شده که بخشهای مختلفی از جمله نوجوانان، جوانان و زنان که به صورت سنتی گرفتار آن نبودند نیز درگیر شوند.[6] مسئله اعتیاد پیامدهای ناگواری برای یک جامعه دارد. بنا بر آمار رسمی یک میلیون و آمار غیر رسمی سه و نیم میلیون نفر در ایران درگیر اعتیاد هستند.[7] یا 4.2 درصد جمعیت کشور با این مشکل درگیر هستند.[8] تعداد زیادی از این افراد متاهل می‌باشند و خانواده درگیر این مشکل می‌باشد. این نوشتار به بررسی تاثیر اعتیاد بر خانواده‌هایی که یکی از زوجها با آن درگیر هستند می‌پردازد، و بعد از بررسی مشکل، راهکارهای لازم را ارائه خواهد داد.

اعتیاد یکی از همسران و چالش‌ها

تعریف اعتیاد و انواع آن

اعتیاد[9] شاخه‌های مختلفی دارد. اعتیاد به مواد مصرفی و اعتیاد به انجام رفتاری خاص، مانند اعتیاد به قمار، اعتیاد جنسی، اعتیاد به مدیا، اعتیاد به کار و شغل و دیگر موارد رفتاری. اما در این نوشتار، پیش فرض، عوارض و مشکلات ناشی از اعتیاد به مواد مخدر توسط یکی از زوجها خواهد بود و از دیگر انواع اعتیاد چشم پوشی خواهد شد.

تأثیرات اعتیاد بر خانواده و روابط زناشویی

تغییر در سلامتی فرد: اعتیاد می‌تواند مشکلاتی نظیر سوءتغذیه، فشار خون بالا، افسردگی، انواع سرطان، بیماری‌های قلبی، بیماریهای ریوی و ناباروری را در فرد به وجود بیاورد. همه این بیماریها، خانواده را تحت تاثیر مستقیم خود قرار خواهد داد. از مشکلات پرستاری از فرد بیمار گرفته، تا هزینه‌های بالای درمان و دیگر مشکلاتی که بیماریها می‌توانند برای خانواده به بار بیاورند.[10]

تغییر در رفتار: اعتیاد می‌تواند باعث تغییر رفتار عادی یک شخص با همسرش گردد. این تغییر رفتار مستمر، می‌تواند مسیر زندگی زناشویی را به سمت و سوی دیگری برده و مشکلات دیگری را باعث گردد. به عنوان مثال ممکن است فرد معتاد سر ساعت به محل کار نرود، یا اینکه با همسر خود وقت کافی نگذراند. یا در مهمانی‌ها حاضر نگردد، یا زمانی که در جمع حضور دارد در افکار خودش فرو رفته و گوشه گیری کند. در صورتی که در گذشته فردی خوش مشرب و اجتماعی و منظم بوده است.[11]

خشونت خانگی: اعتیاد می‌تواند باعث ایجاد خشونتهای خانگی نسبت به همسر یا فرزندان گردد. معمولا در این موارد همه خانواده درگیر خواهند شد و هر عضو به نوعی قربانی خشونت خانگی توسط فرد معتاد می‌گردد. البته خشونت خانگی فقط به اعتیاد مربوط نیست، اما می‌تواند یکی از عوارض اعتیاد باشد. از این رو ممکن است حتی بعد از ترک اعتیاد نیز ادامه داشته باشد.[12] بنابراین باید توجه داشت که ترک اعتیاد نه تنها صد در صد باعث از بین رفتن خشونت خانگی نخواهد شد، چه بسا در زمان ترک، فشارهای ناشی از ترک اعتیاد، باعث افزایش خشونتهای خانگی گردد.[13]

اختلالات عاطفی: اعتیاد تمرکز فرد معتاد را گرفته و معطوف به خود می‌کند. در نهایت اینکار باعث فاصله گرفتن فرد از همسرش شده و اختلالات عاطفی، حتی در روابط جنسی را به وجود می‌آورد. او کمتر با همسرش تعامل و ارتباط خواهد داشت و این روند در یک مسیر منفی ادامه پیدا خواهد کرد و ممکن است به افسردگی بیانجامد.[14]

ایجاد مشکلات مالی: هزینه مواد مخدر زیاد است. به همین دلیل ممکن است در برخی خانواده‌ها مشکلات مالی ایجاد نماید.[15] طبیعتا چون فرد معتاد نمی‌تواند از هزینه اعتیاد کم کند، بنابراین از هزینه‌های جاری خانواده این مبلغ تامین شده و بار مالی زیادی بر دوش خانواده خواهد بود.[16]

طرد شدن از طرف همسر و خانواده: اعتیاد می‌تواند باعث خستگی همسر از وضع موجود شده و نهایتاً شخص از طرف خانواده خود طرد گردد. این طرد شدگی مشکلات عدیده دیگری را به وجود می‌آورد. ترک منزل توسط فرد معتاد، خشونت خانگی، خیانت همسران به هم می‌تواند از عوارض این طرد شدگی باشد. تاثیرات منفی اعتیاد بر خانواده بسیار بیشتر از مواردی است که ذکر شد و اینها فقط به عنوان نمونه بیان گردید.

راهکارهای درمان اعتیاد

          درمان اعتیاد یک پروسه است که از جایی آغاز شده و ممکن است سالها به طول بیانجامد. بنابراین در این مسیر باید صبور بود و تا انتها ادامه داد.برای درمان اعتیاد انگیزه درمان شدن از طرف شخص معتاد مهمترین گزینه است. اگر شخص معتاد از طرف خانواده و یا جامعه (نیروی انتظامی) به اینکار مجبور گردد، نمی‌توان بهبودی او را تضمین کرد و احتمالا بعد از اتمام دوره درمان، مجددا به مصرف مواد مخدر روی خواهد آورد.[17] آنچه مهم است خروج سم از بدن شخص نیست، چون اینکار بین دو ماه تا شش ماه صورت می‌پذیرد، نکته مهم رفع وابستگی روانی شخص بیمار از ماده مخدر است که حدود دو تا پنج سال طول خواهد کشید.[18] روانشناسان معتقد هستند که در این زمان درمان باید معطوف به عواملی باشد که موجب گرایش فرد به ماده مخدر شده است.[19]

عوامل گرایش افراد به اعتیاد

برای شروع مصرف مواد مخدر عوامل گوناگونی وجود دارد. براساس یک پژوهش انجام گرفته عوامل موثر می‌تواند یک یا چند مورد از این موارد باشد: شکست عشقی(9.2%)، بیکاری(1.42%)، عدم کنترل خانواده(12.8%)، درمان دردهای جسمی(17.5%)، کمبود عاطفی(18.9%)[20]، اصرار دوستان(22.7%)، مشکلات خانوادگی(25%)، کسب لذت(40.2%).[21] در این مواردی که به آنها اشاره شد، کمبود عاطفی و مشکلات خانوادگی جزو مواردی هستند که با درصد نسبتا بالا می‌توانند به گرایش یکی از زوجین به سمت مواد مخدر تاثیر مستقیم داشته باشند.[22] بنابراین اگر فردی با بی‌مهری از طرف همسر و مشکلات خانوادگی درگیر است، ممکن است دچار سرخوردگی یا حتی افسردگی شده و به سمت مصرف موارد مخدر سوق پیدا کند.[23] اما در این حالت امکان موفقیت در درمان اعتیاد بسیار پائین است و باید اول مشکل به وجود آورنده رفع گردد. بعد از آن و در زمانی که عامل اصلی گرایش فرد از بین رفت می‌توان به بهبود فرد بیمار امیدوار بود و مراحل درمان اعتیاد را آغاز نمود.[24] در بسیاری از مواقع اعتیاد همسر، به وجود آورنده مشکلات عدیده بعدی در خانواده است، اما در این نوشتار، مواردی که مشکلات خانوادگی و بی‌مهری همسر به وجود آورنده اعتیاد است، بررسی می‌گردد.

برطرف کردن کمبود عاطفی و مشکلات خانوادگی

            همانطور که گفته شد اول باید عامل گرایش فرد به اعتیاد از بین برود. با توجه به اینکه تمرکز این نوشتار بر زوجی است که با مشکلات ارتباطی و بی‌مهری همسر مواجه هستند. برای اینکار باید در آغاز مشاوره برای «بازسازی و ترمیم ازدواج» را آغاز نمود. در مشاوره بازسازی باید قدم به قدم پیش رفت تا بتوان به نتیجه مطلوب رسید.

قدم اول: تثبیت. در مرحله اول باید به زوج کمک گردد پایه‌هایی که باعث بحران شده است را تثبیت کنند. باید جستجو گردد که چه عواملی باعث بی مهری همسر به فرد شده است. آنها به وجود آورنده مشکلات و نهایتاً سوق دادن شخص به سمت مواد مخدر است. پیدا کردن این موارد ممکن است به چند جلسه نیاز داشته باشد. بعد از یافتن مورد مشکل‌زا باید راهکارهایی برای رفع آن پیشنهاد داد و با همکاری زوجین عامل از بین برود.

قدم دوم: بازپروری و ترمیم. در این مرحله باید اعتماد سازی صورت گیرد. اگر در گذشته به همسر بی‌توجهی شده، و در رابطه، تلخی و یا پرخاشگری بوده است، باید با رفتارهای مناسب جایگزین گردد. اما این رفتارها باید واقعی باشند. شخص معتاد نباید تصور کند که همسر او در حال نقش بازی کردن است و فقط برنامه‌های مشاوره را اجرا می‌کند. اگر راهکارهای ارائه شده (که بسته به هر شخص متفاوت خواهد بود) درست اجرا شوند، بازپروری اتفاق افتاده و اعتماد صورت می‌گیرد.

قدم سوم: بخشیدن و شروعی تازه. چه کسی که با بی‌مهری، باعث سوق دادن همسر خود به سمت اعتیاد شده، و چه کسی که با اعتیاد خود به خانواده ضربه زده و رابطه را خدشه‌دارتر از قبل نموده، باید در مرحله آخر همدیگر را ببخشند و برای شروعی تازه تلاش نمایند. باید روی ویژگیهای خوب یکدیگر تاکید کرده و گذشته را فراموش کنند. بدون بخشیدن و با به یاد آوردن مشکلات گذشته، همه چیز در کمین بازگشت خواهد بود. مشاور در این قسمت نقش مهمی ایفا می‌کند که با یادآوری این موضوع آنها را تشویق به پیشرفت نماید و انگیزه لازم را برای ترک به وجود آورد.[25] بعد از قدم سوم، آنها آماده ورود به مرحله بعدی، یعنی ترک اعتیاد هستند.

مراحل ترک اعتیاد

مشاوره ترک اعتیاد

            آغاز به ترک اعتیاد باید از طریق مشاوره با متخصصان این امر صورت بگیرد. متخصصان این امر بسته به وضعیت فرد معتاد، یکی از روشهای درمانی متناسب را پیشنهاد می‌دهند.[26] مشاور کتاب‌مقدسی یا شبانان کلیسا نباید وارد این حوزه شده و باعث انحراف روند درمان شوند. متخصص ترک اعتیاد با دادن راهکارهای علمی و مدیریت روند درمان، می‌تواند باعث رسیدن به نتیجه مطلوب گردد. در این قسمت نقش مشاور کتاب مقدسی، نقش حمایتی شده و به موازات درمان، مشاوره کتاب مقدسی را با زوج ادامه می‌دهد.[27]

برنامه درمانی

این قسمت توسط پزشکان و متخصصین ارائه می‌شود.[28] گاهی نیاز به یک درمان سرپایی می‌باشد، و گاهی نیز نیاز به بستری شدن در مراکز درمانی است.[29] اما در هر دو روش، باید سم زدایی از بدن بیمار آغاز گردد. اینکار با تجویز داروهای غیر مخدر و جایگزین صورت می‌گیرد. این تشخیص پزشک معالج خواهد بود که از چه دارویی استفاده نماید. داروهای گیاهی و شیمایی مختلفی در این زمینه وجود دارند که می‌توانند برای سم‌زدایی مفید واقع شوند.[30] اما چون این نوشتار به صورت تخصصی به این حوزه نمی‌پردازد، از نام بردن داروها خودداری می‌گردد.

پشتیبانی اجتماعی

            همزمان که برنامه درمانی مشخص می‌شود و شخص معتاد روند درمان را به یکی از روشهای مورد نظر آغاز می‌کند، باید از طرف خانواده و اطرافیان حمایت و پشتیبانی گردد. در این قسمت نقش مشاور مجددا پررنگ می‌شود. او با دادن راهکارهایی خانواده و مخصوصا همسر شخص را راهنمایی و کمک می‌کند تا بتواند فرد بیمار را حمایت روانی کرده تا شخص بتواند روند ترک اعتیاد را به نتیجه پایدار برساند.[31] حذف مشاوره در این قسمت، می‌تواند درمان فرد بیمار را با خطر شکست مواجه کند. شخص می‌تواند فقط به مسائل جسمی اعتیاد توجه کرده و از پیشتیبانی اجتماعی محروم گردد و در نتیجه اراده خود برای ترک اعتیاد را از دست داده و مجددا به سمت اعتیاد بازگردد. در این مرحله مشاوره دادن به شخص بستری شده و همچنین همسر وی حیاتی است.[32]

تغییر الگوهای زندگی

            شخصی که در حال ترک اعتیاد است باید همزمان الگوهای زندگی خود را تغییر دهد. به عبارتی نمی‌توان انتظار داشت که فرد مجددا در همان محیط که منجر به سوق دادن او به سمت اعتیاد شده حضور داشته باشد و در عین حال همزمان در حال ترک کردن اعتیاد باشد. بنابراین لازم است که تغییرات رفتاری و محیطی همزمان با پیشرفت سم‌زدایی در بدن صورت بگیرد. در این قسمت نقش مشاور محوری است. مشاور باید با دادن راهکارهای مناسب هر فرد، محیط را برای شخص در حال درمان تغییر دهد.

پیگیری مداوم و مشاوره مستمر

            بعد از ترک اعتیاد و به پایان رسیدن دوره درمانی، شرکت در برنامه‌های حمایتی و همچنین پیگیری‌های مداوم مشاوره‌ایی برای دریافت نتیجه پایدار مهم است. در این مرحله شخص بهبود یافته، باید همراهی خانواده و همسر خود را داشته باشد. این همراهی باید طبق برنامه ریزی پیش رفته و تا نتیجه مطلوب ادامه داشته باشد. تاریخهای مشاوره باید به طور مرتب برنامه ریزی شود تا از به وجود آمدن موقعیتها و محیط‌هایی که در گذشته به اعتیاد فرد منجر شده است جلوگیری به عمل آید.

راهکارهای مشاوره برای زوج‌هایی که یک فرد دچار مشکل اعتیاد است

            در این بخش به بررسی کلی به مشاوره اختصاصی برای زوجهایی که با اعتیاد یکی از همسران مواجه هستند خواهیم پرداخت. در قسمت قبلی متوجه شدیم که در روند ترک اعتیاد، دو بار نقش مشاور (کتاب مقدسی) پررنگ می‌شود. یک بار قبل از شروع درمان، برای آماده سازی روحیه و اعتماد به نفس و ایجاد فضایی مناسب در بین خانواده تا همه چیز برای شروع روند ترک آماده گردد. یک بار هم بعد از اتمام دوره درمان که با مشاوره‌های مستمر و پیگیری، فرد بهبود یافته را تا دوره‌ایی حداقل پنج ساله حمایت می‌کند.[33] در این بخش به دو نقش اول و آخر مشاور پرداخته خواهد شد.

مشاوره قبل از آغاز روند درمانی

این قسمت خود، به دو بخش تقسیم می‌شود. به هر کدام از این قسمتها مجزا پرداخته خواهد شد تا بتوانیم تصویر واضح‌تری از روند مشاوره پیش از آغاز درمان به دست بیاوریم.

الف: مشاوره فردی

ب: مشاوره زوجین

مشاوره فردی

            باید با شخص بیمار مشاوره فردی گذاشته شود. در این جلسات که ممکن است دو تا سه جلسه باشد، باید عوامل موثر در اعتیاد مورد بررسی قرار گیرد.[34] همانطور که قبلا ذکر شد در این نوشتار فرض بر کمبود عاطفی از طرف همسر و مشکلات خانوادگی است. بنابراین دلایل فرد شنیده می‌شود و بدون اینکه برای دادن راهکار عجله‌ایی صورت بگیرد، عوامل شروع کننده مورد تحلیل و بررسی قرار خواهند گرفت. همینطور مشکلات شخصیتی در افراد معتاد شناسایی شده تا با آغاز روند درمان، این ویژگی‌های منفی نیز از طریق مشاور درمان گردد.[35]

            بعد از جلسه دوم و سوم باید فرد بیمار به شرکت در روند ترک اعتیاد تشویق گردد تا هر چه سریعتر درمان را آغاز نماید.[36] در این قسمت باید با دادن امید و همینطور ذکر موارد مشابه، فرد تشویق شده و اعتماد به نفس به دست بیاورد که اینکار انجام شدنی خواهد بود. بعد از آن مراکز درمانی و روشهای درمانی مناسب پیشنهاد می‌گردد تا فرد بیمار ترک اعتیاد را دست یافتنی ببیند.[37]

            مشاوره فردی نباید تنها با فرد بیمار صورت گیرد. بلکه همسر او نیز باید بعد از جلسه دوم یا سوم که جلسات فردی شخص بیمار به اتمام رسید، یک تا دو جلسه مشاوره فردی داشته باشد. در این جلسات عواملی که همسر او را به سمت اعتیاد سوق داده است بررسی می‌گردد. در فرض این نوشتار، کم‌ محبتی و بی تفاوتی عاطفی و مشکلات دیگر زناشویی، فرد را به سمت مصرف مواد مخدر کشانده است. بنابراین مشاور با بیان صریح و بی پرده عوامل، همسر فرد بیمار را تشویق به همکاری و تغییر رویه اخلاقی می‌کند. همچنین همسر فرد بیمار باید برای همکاری در روند درمان تشویق گردد. او باید با تغییر اخلاقی به بهبود فرد بیمار کمک کند و مطلع باشد که نقش او بسیار مهم است.

مشاوره زوجین

بهبود ارتباطات

بعد از جلسات مشاوره فردی، جلسات مشاوره زوجین آغاز می‌گردد. در این جلسات که خود چهار زمینه مختلف در یک شیوه پیش‌رونده خواهد بود، زوج برای آغاز درمان آماده می‌شوند. در اولین جلسات مشترک و زمینه اول، باید بر بهبود ارتباطات تاکید شود. زوج باید بتوانند کاستی‌های گذشته را جبران کرده و بر ترمیم رابطه خود متمرکز شوند. بهبود رابطه مهمترین بخش از روند آغاز درمان است و زوج باید به این مهم پی ببرند که این موضوع چه تاثیر مهمی بر مدیریت و درمان اعتیاد خواهد داشت. اگر فرد معتاد نتواند تغییر در وضعیت رابطه را احساس کند، تضمینی وجود ندارد که بخواهد درمان را ادامه داده، یا بعد از درمان در وضعیت سلامتی باقی بماند و بنا بر تجربیات گذشته ممکن است مجددا به مصرف مواد مخدر روی آورد. به این دلیل که هیچ چیزی تغییر نکرده و به نوعی در اجبار اطرافیان تن به آغاز درمان داده است.

تشویق به شرکت هر دو همسر در فرآیند درمان اعتیاد

بعد از جلسات بهبود ارتباطات، مشاوره باید به سمت تشویق زوج به مشارکت در روند بهبودی پیش رود. زوج باید بداند که این یک مشکل شخصی و فردی نیست، بلکه مشکل خانواده است. بنابراین در روند درمان نیز باید هر دو نفر همکاری لازم را انجام دهند. همسر با بی مهری، باعث شده که همسر او خلاء عاطفی را با روی آوردن به مواد مخدر پر کند. در نتیجه خانواده با مشکل روبرو شده است. هم اکنون هر دو نفر برای رفع آن باید مشارکت لازم را داشته باشند تا بتوانند با درمان اعتیاد، بر این مشکل فائق آیند.

 توانمند‌سازی

            روند مشاوره بعد از اتمام جلسات مربوط به تشویق به شرکت هر دو، وارد زمینه توانمندسازی زوج می‌گردد. زوج باید هر کدام برای این موضوع تجهیز شوند. آنها باید بتوانند آمادگی لازم را کسب کنند، و بعد اقدام به آغاز درمان نمایند. تمامی جوانب باید بررسی گردد. اگر لازم است فرد از محل کار خود مرخصی بگیرد، باید اقدام شود. اگر با گرفتن مرخصی، ممکن است درآمد خانواده تحت تاثیر قرار بگیرد باید در این زمینه چاره‌ایی اندیشیده شود. اگر فرزندان باید بدانند، اقدامات لازم صورت گیرد. اگر این موضوع باید به صورت خصوصی پیگیری شود و کسی نباید مطلع گردد، باز نیاز به هماهنگی‌های لازم می‌باشد. اگر درمان نیاز به بستری شدن داشت، چه تاثیراتی بر روی خانواده و روند عادی زندگی ایجاد خواهد کرد. همه این موارد و احتمالات که برای هر زوج متفاوت است باید نوشته شده و برای هر کدام راهکاری در نظر گرفته شود تا زوج برای آغاز روند درمان آمادگی های لازم را کسب نمایند. نقش هر شخص و وظیفه‌ایی که در قسمت توانمندسازی به عهده خواهد داشت باید با جزئیات برای او مشخص گردد.

تعیین اهداف مشترک زناشویی

            فقط امید و تشویق کفایت نمی‌کند. قبل از آغاز روند درمانی، باید نگاه به آینده داشته باشند و برای آینده هدف‌گذاری و برای رسیدن به آن اهداف، نقشه راه داشته باشند. مشاور در این زمینه می‌تواند کمک نماید تا بتوانند هدف گذاری‌های بلند مدت منطقی داشته باشند. نباید رویایی و دست نیافتنی هدف‌گذاری شود. به عنوان مثال فردی که سالها در اعتیاد بوده است و با مشکلات عدیده مالی دست و پنجه نرم می‌کند، نباید انتظار داشت که بعد از ترک اعتیاد به زودی به یک تاجر موفق تبدیل خواهد شد.[38] اگر چنین برنامه ریزی های انجام شود و بعد از آن نتوانند به آن دست پیدا کنند، باعث سرخوردگی و به وجود آمدن اختلافات جدید می‌شود. ممکن است مردی که چنین قولی داده است ضعیف و بدقول به نظر آید. در صورتیکه هدف گذاری آنها واقع گرایانه نبوده است.

اینکار باعث می‌شود که زوج با داشتن برنامه و نقشه، به بهبودی و آغاز دوران جدیدی از زندگی مشترک خود امیدوار شوند. اگر اهداف کوتاه مدت، میان مدت، و بلند مدت تعیین نشود، و به مانند یک درمان ساده برخورد شود، ممکن تا حدودی هم پاسخ مثبت دریافت کنند، اما همیشه همه چیز آبستن بازگشت به وضعیت قبلی می‌باشد. اما هدف‌گذاری، آنها را در مسیر جدید به درستی به پیش خواهد برد.

مشاوره بعد از اتمام درمان در مراکز درمانی

مشاوره فردی

            بعد از اتمام دوره درمان، فرد درمان شده باید تحت مراقبتهای روانی قرار بگیرد. او باید به صورت مستمر و برنامه ریزی شده مشاوره دریافت کند.[39] در شش ماه اول هر ماه یک بار، و بعد از آن هر سه ماه یک بار، و بعد از دو سال هر شش ماه یک بار مشاوره صورت بگیرد.[40] این ارتباط با مشاور باید حداقل پنج سال ادامه داشته باشد.[41] بدون مشاوره و پیگیری و به تصور اینکه درمان صورت گرفته است، خطر بازگشت وجود دارد.

در مشاوره‌های فردی باید به شخص درمان شده یادآوری کرد که وسوسه‌ها همیشه وجود دارد و چگونه می‌تواند بر وسوسه‌های موجود غلبه کند. اگر رفتار همسر و مشکلات عاطفی باعث شده بود، باید یادآور شد که ممکن است گاهی همسر مجددا او را مورد بی‌مهری قرار دهد. اما این نباید دلیل به بازگشت شود. باید در مشاوره فردی بعد از درمان، بر پیروزهای به دست آورده شده تاکید کرد و آنها را یادآور شد. مشاور باید کمک کند که فرد درمان شده اعتماد به نفس خود را بالا برده و از این طریق بتواند بر وسوسه بازگشت به اعتیاد پیروز شود.[42]

مشاوره زوجین

            مشاوره بعد از درمان نباید فقط به شکل فردی انجام شود. باید زوجها به و مرتب تحت مشاوره قرار گیرند. تا انتهای دوره مشاوره که می‌تواند تا پنج سال به طول بیانجامد، مشاور باید در کنار آنها باشد.[43] در این دوره نه تنها مشاوره بعد از درمان اعتیاد صورت می‌گیرد، بلکه مشاور باید درباره ترمیم و غنی سازی ازدواج آنها نیز مشاوره‌های مستمر را به آنها بدهد.

شناخت نقش و تأثیرات خانواده در عدم بازگشت به اعتیاد

            در مشاوره باید نقش مهم خانواده و بالاخص همسر در عدم بازگشت به اعتیاد مورد تاکید قرار گیرد. این اشتباه است که کل مسئولیت عدم بازگشت به گردن بیمار قرار گیرد. باید خانواده از نقش خود آگاه شده و به مشاوره‌ها عمل نمایند. در اینصورت است که می‌توان به درمان همیشگی امیدوار بود.[44] اگر خانواده نقش خود را نداند، فرضا همسر مجددا بعد از مدتی مانند روال قبلی رفتار نماید، و همسر خود را مورد بی‌مهری قرار دهد، فرد درمان شده دلایل کافی برای بازگشت به وضعیت قبل پیدا خواهد کرد.

پیگیری اهداف مشترک زناشویی

            همچنانکه در قبل از آغاز درمان، اهداف کوتاه مدت، میان و بلند مدت برنامه ریزی شد. حال در این مرحله، زوج از قسمتهایی از آن برنامه با موفقیت گذر کرده است. در اینجا باید برنامه‌های میان مدت و بلند مدت پیگیری شود و با روحیه جدید که به دست آورده‌اند برنامه‌ها و اهداف جدیدی تبیین گردد. باید اهدافی واقع گرایانه مجددا بررسی و مسیر حرکت به سمت به انجام رسیدن آنها مشخص شود. مشاور باید کمک کند که زوجین وارد خیال و رویا نشوند. البته نه اینکه دلسرد شوند و از اینکه همه چیز می‌تواند تغییر کند ناامید شوند. بلکه مشاور باید با دیدی منطقی و واقع بینانه آنها را نسبت به زندگی مشترک خوش بین کند.

مشاور باید توضیح دهد که تعیین اهداف مشترک چگونه می‌تواند بر رابطه زناشویی آنها تاثیر مثبت بگذارد. چون در اینصورت روحیه همکاری و همدلی آنها تقویت می‌شود. همچنین تلاش برای رسیدن به اهداف، می‌تواند کیفیت زندگی مشترک آنها را بالا ببرد. مشاور باید در این قسمت از آمارها و نمونه‌های موفق بدون ذکر نام، مثال بیاورد.[45] مشاور باید برای رسیدن به اهداف به آنها راهکارهای عملی بدهد. همچنین نکات مهم برای پیگیری اهداف مشترک را به آنها یادآور شود.

اگر رسیدن به اهداف آنها چالش برانگیز است، به زوج کمک کند که موانع را بشناسند و در رفع آنها کوشا باشند. مشاور باید راهکارهایی برای مقابله با مشکلات و موانع به زوج پیشنهاد بدهد. در این زمینه مشاور می‌تواند به آنها کتابها یا مقالاتی را پیشنهاد بدهد. بسته به سطح علایق افراد به مطالعه، شاید لازم باشد که حتی دیدن فیلمهایی به آنها توصیه شود تا بتوانند تشویق شده و تلاش خود را برای رسیدن به نتیجه، بیشتر و جدی‌تر کنند. در هر حال در قسمت پیگیری اهداف، مشاور بسیار تاثیرگذار خواهد بود. خانواده‌ایی که از چالش درمان اعتیاد گذر کرده است، نیاز به مشاوره و پیشتیبانی دارد تا در مسیر درست باقی بماند.[46]

 توانمندی‌سازی خانواده برای پشتیبانی

            نقش خانواده و مخصوصا همسر در این مورد بسیار حائز اهمیت است. اما خانواده بدون اطلاعات کافی و صحیح نمی‌توانند برخورد صحیحی در دراز مدت با فرد درمان شده داشته باشند. بهترین گزینه تجهیز آنها به وسیله اطلاعات صحیح مشاور است. آنها باید نقش خود را در پشتیبانی از فرد درمان شده و موفقیت در درمان بدانند. شناسایی چگونگی توانمندسازی برای هر خانواده متفاوت است. بنابراین مشاور نمی‌تواند یک فرمول را برای همه خانواده‌ها استفاده نماید، بلکه برای هر خانواده باید جوانب مختلف بررسی گردد.

ابزارها و تکنیک‌های مفید در این زمینه باید از طرف مشاور شناسایی و به خانواده ارائه گردد. البته اینکار از طریق برگزاری جلسات مشاوره صورت می‌گیرد و اطلاعات، موانع، چالشها و نکات کلیدی برای مشاور مشخص می‌شود. بعد از آن مطالب باید مرحله به مرحله به افراد خانواده عرضه شود. نباید انتظار داشت که خانواده همه چیز را خودشان بدانند و یا با ظاهرسازی همه چیز را خوب جلوه دهند. بلکه باید از آنها خواسته شود که تکنیکهای پشتیبانی را اجرا کرده و در ادامه با پشتیبانی از فرد درمان شده، تلاش مستمر و جدیت داشته باشند.

کلام آخر

            اعتیاد مشکلات زیادی را برای خانواده‌ها به وجود می‌آورد. در سطح کلان این مشکلات در سطح جامعه نمود پیدا می‌کند و برای یک جامعه دچار مشکل می‌کند.[47] تاثیرات منفی آن بر اقتصاد، بر سلامت روانی جامعه و بسیاری از موارد دیگر تاثیرگذار است. اما مشاوره در حمایت و بهبود وضعیت زوجها بسیار تاثیرگذار است. اما متاسفانه در این زمینه تحقیقاتی با رویکرد مشاوره کتاب مقدسی به زبان فارسی وجود ندارد و منابعی موجود نیست. امید است در آینده تحقیقاتی در این زمینه صورت گرفته و یا بر اساس تحقیقات گذشته، منابعی برای مشاوره کتاب مقدسی ترک اعتیاد به زبان فارسی تهیه گردد.

نویسنده: رامین باقری

دسامبر 2023

---

منابع

اﺣﻤﺪي، زﻫﺮا، ﻋﺼﺎران، ﻣﻬﺪي، ﺳﯿﺪﻣﺤﺮﻣﯽ، ﻓﺎﻃﻤﻪ، ﺳﯿﺪﻣﺤﺮﻣﯽ، اﯾﻤﺎن، 1396، ﺗﻌﯿﯿﻦ راﺑﻄﻪ ﭘﺮﺧﺎﺷﮕﺮي آﺷﮑﺎر و راﺑﻄﻪ اي ﺑﺎ ﻣﯿﺰان اﻣﯿﺪواري در ﮐﻮدﮐﺎن دﺑﺴﺘﺎﻧﯽ، ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﺳﻼﻣﺖ روان ﮐﻮدك، دوره ﭼﻬﺎرم، ﺷﻤﺎره 3، ص 154-143

اقلیما، مصطفی. اعتیاد و بازپروری معتادان. مقاله پژوهشی

برومند، شهزاد. بررسی اقتصادی رفتار مصرف کنندگان مواد مخدر. مقاله پژوهشی

جزایری، علیرضا. اعتیـاد والـدین و کودک آزاری. مقاله پژوهشی

حبیبی، زهرا. تاثیر درمان شناختی رفتاری بر هم وابستگی در بین همسران افراد وابسته به مواد مخدر. مقاله پژوهشی. ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﺷﺸﻤﯿﻦ ﮐﻨﮕﺮه اﻧﺠﻤﻦ رواﻧﺸﻨﺎﺳﯽ اﯾﺮان

حسن پور، منا، عبدالهی، داود. تاثیر اعتیاد والدین بر پرخاشگری کودکان، مقاله پژوهشی. کنفرانس ملی دستاوردهای نویسن جهان در تعلیم و تربیت، روانشناسی، حقوق و مطالعات فرهنگی اجتماعی

رحمتی، مهدی. عوامل مؤثر در شروع مصرف مواد مخدر، با اشاره به وضعیت معتادان زن. مقاله پژوهشی

سجادیه، محمدعلی. فدایی، فربد. شناخت، پیشگیری و درمان اعتیاد. نشر تایماز چاپ اول، سال 1365

شاملو، سعید. آسیب شناسی روانی. انتشارات رشد. تهران 1390

صابر، فاطمه. موسوی، ولی الله. صالحی، ایرج. مقایسه ویژگی‌های شخصیتی و سبک‌های حل مساله در مردان معتاد و غیر معتاد. مقاله پژوهشی. فصلنامه اعتیاد پژوهی سوءمصرف مواد، سال پنجم، شماره نوزدهم، پائیز 1390

صفری، فاطمه. اعتیاد و زنان تفاوت‌های جنسیتی در زمینه سوء مصرف مواد و درمان آن. مقاله پژوهشی

فرهنگ عمید. استفاده شده از وبسایت: https://abadis.ir/ 2023

کرمی، جهانگیر. رابطه استرس و حمایت اجتماعی با گرایش به اعتیاد. مقاله پژوهشی

کیانی پور، عمر. پوزاد، اکرم. بررسی نقش عوامل موثر در ترک اعتیاد. مقاله پژوهشی. ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﻋﺘﻴﺎد ﭘﮋوﻫﻲ ﺳﻮء‌ﻣﺼﺮف ﻣﻮاد، ﺳﺎل ﺷﺸﻢ، ﺷﻤﺎره ﺑﻴﺴﺖ و دوم، ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن 1391

گروه نویسندگان، تحقیقی درباره اعتیاد در ایران. مرکز پژوهشها. معاونت پژوهشی، اردیبهشت 1379

محسنی تبریزی، علیرضا. افسردگی‌ و اعتیاد. مقاله پژوهشی

نورانی پور، رحمت الله. بررسی علل اعتیاد به مواد تغییردهنده خلق و رفتار و روش‌های مؤثر و کارآمد مشاوره اعتیاد. مقاله پژوهشی

---

[1] فرهنگ عمید، تعریف اعتیاد

[2] اقتباس از مقاله پژوهشی «اعتیاد به مواد مخدر» منبع اصلی: سعید شاملو، آسیب شناسی روانی. انتشارات رشد. تهران 1390

[3] گروه نویسندگان، تحقیقی درباره اعتیاد در ایران. ص 2

[4] عمر کیانی پور، اکرم پوزاد. بررسی نقش عوامل موثر در ترک اعتیاد. ص 40

[5] منا حسن پور، داود عبدالهی، تاثیر اعتیاد والدین بر پرخاشگری کودکان، ص 4

[6] مهدی رحمتی، عوامل مؤثر در شروع مصرف مواد مخدر، با اشاره به وضعیت معتادان زن. ص 10

[7] گروه نویسندگان، تحقیقی درباره اعتیاد در ایران. ص 3

[8] مصطفی اقلیما، اعتیاد و بازپروری معتادان، ص 82

[9] Addiction

[10] فاطمه صفری، اعتیاد و زنان تفاوت‌های جنسیتی در زمینه سوء مصرف مواد و درمان آن. مقاله پژوهشی ص 133

[11] مصطفی اقلیما، اعتیاد و بازپروری معتادان. ص 88

[12] فاطمه صفری، اعتیاد و زنان تفاوت‌های جنسیتی در زمینه سوء مصرف مواد و درمان آن، مقاله پژوهشی ص 129

[13] علیرضا جزایری، اعتیـاد والـدین و کودک آزاری، مقاله پژوهشی، ص 14

[14] علیرضا محسنی تبریزی، افسردگی‌ و اعتیاد، ص 7

[15] مصطفی اقلیما، اعتیاد و بازپروری معتادان، ص 88

[16] شهزاد برومند، بررسی اقتصادی رفتار مصرف کنندگان مواد مخدر، ص 52

[17] محمدعلی سجادیه. فربد فدایی، شناخت، پیشگیری و درمان اعتیاد. نشر تایماز ، ص 65

[18] گروه نویسندگان، تحقیقی درباره اعتیاد در ایران. ص 58

[19] محمدعلی سجادیه. فربد فدایی، شناخت، پیشگیری و درمان اعتیاد. نشر تایماز ، ص 81

[20] ﺗﻌﯿﯿﻦ راﺑﻄﻪ ﭘﺮﺧﺎﺷﮕﺮي آﺷﮑﺎر و راﺑﻄﻪ اي ﺑﺎ ﻣﯿﺰان اﻣﯿﺪواري در ﮐﻮدﮐﺎن دﺑﺴﺘﺎﻧﯽ، ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﺳﻼﻣﺖ روان ﮐﻮدك این مورد را 9 درصد عنوان میکند. با توجه به اینکه این گزینه از عوامل اعتیاد مورد بررسی این نوشتار است، به پژوهش دیگری نیز اشاره شده است.

[21] مهدی رحمتی، عوامل مؤثر در شروع مصرف مواد مخدر، با اشاره به وضعیت معتادان زن. ص 8

[22] فاطمه صفری، اعتیاد و زنان تفاوت‌های جنسیتی در زمینه سوء مصرف مواد و درمان آن. مقاله پژوهشی ص 123

[23] جهانگیر کرمی، رابطه استرس و حمایت اجتماعی با گرایش به اعتیاد، ص 8

[24] عمر کیانی پور، اکرم پوزاد. بررسی نقش عوامل موثر در ترک اعتیاد. ص 42

[25] گروه نویسندگان، تحقیقی درباره اعتیاد در ایران. ص 57

[26] رحمت الله نورانی پور، بررسی علل اعتیاد به مواد تغییردهنده خلق و رفتار و روش‌های مؤثر و کارآمد مشاوره اعتیاد. ص 32

[27] عمر کیانی پور، اکرم پوزاد. بررسی نقش عوامل موثر در ترک اعتیاد. ص 42

[28] رحمت الله نورانی پور، بررسی علل اعتیاد به مواد تغییردهنده خلق و رفتار و روش‌های مؤثر و کارآمد مشاوره اعتیاد. ص 34

[29] مصطفی اقلیما، اعتیاد و بازپروری معتادان. ص 97

[30] عمر کیانی پور، اکرم پوزاد. بررسی نقش عوامل موثر در ترک اعتیاد. ص 42

[31] مصطفی اقلیما، اعتیاد و بازپروری معتادان. ص 98

[32] عمر کیانی پور، اکرم پوزاد. بررسی نقش عوامل موثر در ترک اعتیاد. ص 42

[33] گروه نویسندگان، تحقیقی درباره اعتیاد در ایران. ص 60

[34] رحمت الله نورانی پور، بررسی علل اعتیاد به مواد تغییردهنده خلق و رفتار و روش‌های مؤثر و کارآمد مشاوره اعتیاد. ص 40

[35] فاطمه صابر، ولی الله موسوی، ایرج صالحی، مقایسه ویژگی‌های شخصیتی و سبک‌های حل مساله در مردان معتاد و غیر معتاد، ص 52

[36] رحمت الله نورانی پور، بررسی علل اعتیاد به مواد تغییردهنده خلق و رفتار و روش‌های مؤثر و کارآمد مشاوره اعتیاد. ص 40

[37] عمر کیانی پور، اکرم پوزاد. بررسی نقش عوامل موثر در ترک اعتیاد. ص 42

[38] طرح این مثال: دکتر سپیده قلی بیگی در درسهای دانشگاه ساوت ایسترن

[39] گروه نویسندگان، تحقیقی درباره اعتیاد در ایران. ص 60

[40] این اعداد پیشنهاد نگارنده است که از مطالعه کتابهای مختلف در این زمینه پیشنهاد شده است، و لزوما یک امر واقع غیرقابل مناقشه نیست.

[41] گروه نویسندگان، تحقیقی درباره اعتیاد در ایران. ص 60

[42] زهرا حبیبی، تاثیر درمان شناختی رفتاری بر هم وابستگی در بین همسران افراد وابسته به مواد مخدر. ص 549

[43] گروه نویسندگان، تحقیقی درباره اعتیاد در ایران. ص 60

[44] عمر کیانی پور، اکرم پوزاد. بررسی نقش عوامل موثر در ترک اعتیاد. ص 42

[45] رحمت الله نورانی پور، بررسی علل اعتیاد به مواد تغییردهنده خلق و رفتار و روش‌های مؤثر و کارآمد مشاوره اعتیاد. ص 39

[46] رحمت الله نورانی پور، بررسی علل اعتیاد به مواد تغییردهنده خلق و رفتار و روش‌های مؤثر و کارآمد مشاوره اعتیاد. ص 43

[47] عمر کیانی پور، اکرم پوزاد. بررسی نقش عوامل موثر در ترک اعتیاد. ص 40